به نام یاور همیشگی  مرجع دوم ابتدایی

صامت «ی/y/»ومصوت«ی/i/»

قواعد مربوط به نگارش«ی»

الف) ازنظر نگارش مصوت«ی/i/» دارای چهار شکل است:وبه شکل های زیر نوشته می شود:

« اﯾ » اوّل  « ﯾ» وسط   « ی »آخر « ای » آخرتنها

مثا ل : ایران ، سیب ، بازی ، خانه ای

ب)  ازنظر نگارش صامت «ی/y/» دارای دو شکل است:وبه شکل های زیر نوشته می شود:

« ڍ » غیر آخر  « ی» آخر

مثا ل: یاس ، چای 

1-      درصورتی که این شکل  در واژه ای ابتداصامت /y/وبعد مصوت/i/ قرار بگیرد ، هردو شکل نوشته وتلفظ می شوند.

مثال: تعیین/ta?yin/، تغییر/taqyir/، آیین/âyin/، پایین/pâyin/،پاییز/pâyiz/،می آییم/mi â yim/،می گوییم/mi gu yim/و ....

2-      درصورتی که در واژه ای ابتدا صدای مصوت /i/وبعد صدای صامت /y/شنیده شود ،یک شکل نوشته می شود وهردو به ترتیب تلفظ می شوند.

مثال: سیاه/siyâh/، میان/miyân/، پیاز/piyâz، خیابان/xiyâbân/،زیاد/ziyâd/و ...

البته تلفظ این گونه کلمه ها در گویش های مردم متفاوت است .برای مثال کلمه ی سیاه به چهار شکل تلفظ می شود :( si âh- si  yâh   -  sy âh   -se yâh) از نظر واج نگاری صورت ۲و۴رابه طور کلی باید کنار گذاشت .فقط باید دید که صورت های ۱و۳کدام مرجح تراست.آنچه مسلم است ،بایدمطابق «زبان معیار یا زبان رسمی»یعنی زبانی که درمرکزسیاسی کشوراز نظر آماری بیشترین رواج را دارد ،پذیرفت  .بنابراین چون تلفظ دقیق واژه ی سیاه وواژه های نظیر آن را نمی توانیم براساس ضبط مکتوب آن تعیین نماییم،ناچار آن راتابع تلفظ عادی مردم قرار داده وضبط (si yâh) را مسلم دانسته ایم.

نکته مهم: در زبان شناسی پدیده ای داریم که به آن همگونی یا تجانس می گویند .یعنی گاهی تلفظ آواهایی که به هم نزدیک هستند مثل:(y-i-e)در اثر مجاورت روی محور همنشینی تغییر می کند .« ب زینت یا ب تأکید » رادر آغاز وجه امری یا التزامی بعضی ازافعالی مانند: « بِیا/be yâ/» و«بِیفت /be yoft/»و... در نظر بگیرید صدای /e/در اثر مجاورت با/y/تمایل به /i/می کندواین کلمه /bi-yâ/تلفظ می شود.چنانکه می دانیم تلفظ این جزﺀ پیشین افعال فارسی « ﺑِ /be/» است در حقیقت  کلمه ی بیا از سه جزﺀتشکیل شده است ( ﺑِ /be/زینت + ی/y/صامت میانجی +   آ /â/ماده ی فعل آمدن). بنابر این تلفظ صحیح آن چنین است: بِیا (be – yâ)  نه بیا(bi –yâ).

    3- یکی از نقش های مهمی که صامت ( ی /y/ ) ایفا می کند ،میانجی گری است ،جهت جلو گیری از التقای مصوت ها که به آن «صامت میانجی»می گویند. مثال ها:

نَیامد← /na-y-âmad/  

خانه ی من←/xâne-y-e-man/

تنهایی ←/tanhâ-y-i/

ابروی یار←/abru-y-yâr/

ماهیان←/mâhi-y-ân/

تویی(توهستی)←/to-y-i/

تابلوی دیواری←/tâblo-y-divâri/

جلوی خانه←/jelo-y-xâne/  

4- مصوت (ی/i/)به شکل پسوند در پایان کامه چند حالت دستوری دارد: مصدری، نسبت، نکره،وحدت .

حال اگر درپایان کلمه ای بیاید که مختوم به مصوت (a-u-i)با شد ،قبل از آن یک صامت میانجی «ی/y/»می آید.

مثال:  چاره جو← چاره جویی

         آسیا ← آسیایی

         ماهرو← ماهرویی

         طوطی← طوطیی

         زیبا← زیبایی

         ماهی← ماهیی

5- اگر درپایان کلمه ای بیاید که مختوم به مصوت (e)باشد، به شکل « ای »نوشته می شود.

مثال : نامه ای         میوه ای

6- اگر درپایان کلمه ای بیاید که مختوم به صامت(y) به شکل زیرنوشته می شود .

مثال: نی ← نیی/ne yi/                پی← پیی/pe yi/

     7-  صامت (ی /y/) هنگامی که به عنوان نشانه ی اضافه در پایان کامه های مختوم به ( /e/ﻪ-ﻩ) به شکل «ی» نوشته می شود ، نه به شکل همزه( ﮥ - ۀ ) .مثال : خانه ی بزرگ               میوه ی رسیده

8-  (ی) در آخر برخی از کلمه های دخیل عربی (الف مقصوره )می باشد. مثال : موسی ، حتّی