به نام یاور همیشگی  مرجع دوم ابتدایی

اختلات املایی و معلم (1)

اختلالات املایی و راهکار ها

خطاهاي متداول در نوشتن عبارتند از :

1 - كج نويسي         2- پرفشار نويسي          3- كم رنگ نويسي          4- پر رنگ نويسي          5- زاويه دار نويسي        6- نا مرتب نويسي       7- فاصله گذاري بيش از حد        8- بزرگ يا كوچك نويسي بيش از حد

     براي درمان نارسا نويسي مي توان از اقدامات زير كمك گرفت:

1. مدادي در اختيار دانش آموز قرار داده  تا خطوطي به دلخواه رسم كند.

2. به دلخواه نقاشي كرده و آن را  رنگ بزند.

3. با استفاده از گچ نرم روي تخته خط بكشد و نقاشي كند.

4. به وضعيت نشستن كودك توجه نموده و آن را اصلاح كنيد. او بايد كاملاَ راحت روي صندلي بنشيند.

5. كاغذ يا دفتري كه در آن مي نويسد، راست باشد . لبه كاغذ با لبه ميز بيش از 15 درجه انحنا نداشته باشد.

6. نحوه مداد گرفتن دانش آموز را كنترل نموده و شيوه درست گرفتن مداد را به او آموزش دهيد.

7. اگر انگشتان و عضلات كوچك و بزرگ دست او ضعيف هستند از مدادهاي باريك تر و با قطر كمتر استفاده كنيد.

 

براي تقويت عضلات دست از فعاليت هاي زير مي توانيد استفاده كنيد:

    -بازي با خمير بازي يا موم   - مچاله كردن كاغذ باطله  - بريدن اشكال مختلف با استفاده از قيچي - بستن بند كفش ، زيپ لباس و دكمه  - حركت انگشتان دست با استفاده از فرمان معلم- باز و بسته نمودن پيچ و مهره - رسم دو خط موازي و از او بخواهيم در بين خطوط بنويسد.

   تميز ديداري :

    دانش آموزاني كه در تميز ديداري دچار مشكل هستند معمولاً كلمات را اينگونه مي نويسند:

 

   روش هاي درمان:

    ممكن است اين مشكل مربوط به توانايي تشخيص باشد. مثلاً دانش آموز س را از ش – ر را از ز – ف را از ق – ح را از خ – د را   ز ذ – ع را از غ – و… تشخيص ندهد.  

براي تقويت در تميز ديدار مي توان از شيوه هاي زير كمك گرفت:

    كارت هايي مانند نمونه زير تهيه مي كنيم

                   همين كار را با كلمات نيز مي توانيم انجام دهيم.

         حرف يا صداي مورد نظر را در كلمات مشخص زير را پر رنگ نماييد :

      س--   خروس       شستشو        مسائل      سطل         سماور       هسته       لباس

*كارت هايي تهيه نموده حروف الفبا را در جهات مختلف روي آن نوشته و از دانش آموز مي خواهيم با چرخاندن كارت حروفي كه درست در مقابل او قرار مي گيرند را بخواند.

* حروف يا كلماتي را به صورت ناقص نوشته از او مي خواهيم و آن را تكميل كند.

* تصاوير نقطه چين را پر رنگ كند.

* تصاوير ساده هندسي را كپي كند.

حافظه توالي ديداري :

 اين مهارت به توانايي ياد آوري آنچه ديده ايم به همان ترتيبي كه بوده مربوط مي شود

دانش آموزاني كه از اين مهارت به اندازه كافي برخوردار نيستند در تجسم و ترتيب و توالي حروف دچار مشكل مي شوند. به عنوان مثال مادر را مارد مي نويسند.

براي تقويت حافظه ديداري مي توان اين فعاليت ها را انجام داد .

*يك كارت مقوايي كه روي آن سه كلمه نوشته شده است به دانش آموزان نشان مي دهيم سپس آن را مخفي كرده و از وي مي خواهيم آن كلمات را به ترتيب باز گو كند . پس از انجام موفقيت آميز اين تمرين كارت هايي با تعدا د بيشتري از كلمات را به وي نشان داده همان تمرين را دنبال مي كنيم .

 

ي)حساسيت شنوايي :

براي ترميم حساسيت شنوايي مي توان اين فعاليت ها را انجام داد . مربي مي تواند چند وسيله صدا دار را بسازد تا دانش آموزان از آنها استفاده كند و با انواع صدا آشنا شود . مثال :مسواك____ مسباك         ژاله _____جاله      وجدان ___ وژدان 

*صدا هاي مختلف مثل گريه ،خنده ،سرفه ،چك چك آب ، باران ، ضربه انگشت به در ، ضربه انگشت به شيشه ، برخورد توپ با زمين و امثال آن را در نوار كاست ضبط كرده و از دانش آموزان مي خواهيم به آنها گوش داده و صداي هر كدام را تشخيص دهد و بيان نمايد .

*چشمان دانش آموز را با دستمال مي بنديم و از همكلاسي هايش مي خواهيم تا نام او را بگويد . و او تشخيص دهد كه چه كسي صدايش كرده است اين كار يعني گفتن نام او توسط دانش آموز نبايد به همان ترتيبي باشد كه دركلاس نشسته اند زيرا دراين صورت ممكن است به جاي استفاده از حساسيت شنوايي صدا يشان را از ترتيب نشستن آنان تشخيص دهد

شيوه هاي  پيشنهادی تدريس املا  :

1. املای دو نفره پای تابلو : بدین صورت که یک نفر دانش آموز به دانش آموزی دیگری املای پای تخته می گوید و او می نویسد اگر نویسنده کلمه ای را بلد نبود از همکلاسیهایش شکل درست کلمه را می پرسد. بعد  جای این دو نفر عوض می شود و سرانجام همه کلاس دو نفر دو نفر پای تابلو می آیند.

2. املای پرده ای : به این شکل که متن املا توسط معلم یا دانش آموزان قوی پای تابلو نوشته می شود. بچه ها متن را با دقت می بینند و می خوانند آنگاه پرده ای روی نوشته ها کشیده می شود تا تابلو پاک می گردد و آن متن برای کلاس املا گفته می شود.

3. املا گفتن فرد برای خودش : بدین صورت که اول بچه ها متنی را بخوانند بعد هر کس جمله ای یا جملاتی از متن را روی تابلو می نویسد و می شیند بعد فرد دیگر همین کار را می کند تا آخر.

4. نوشتن املا در فضا : بچه ها کلمات را به جای نوشتن روی کاغذ با انگشتان و در فضا می نویسند.

5. متنی را که می خواهیم فردا املا بگوییم را روی تخته می نویسیم‚ بچه ها آن متن را در دفترشان بنویسند و شب بخوانند‚ معلم همان متن را برای کلاس املا بگوید.

6. املای یاران در یاد گیری : بدین صورت که هر فرد ابتدا مثلا سه کلمه سخت را در دفترش می نویسد سپس افراد هر نیمکت کلماتشان را برای هم می خوانند و هر کسی کلمات دو نفر دیگر را هم به کلماتش اضافه می کند و بالاخره املاهای همه افراد کلاس یکسان می گردد

7. املای کامل کردنی : بدین صورت که معلم متن ناقصی را املا می گوید و کلمات ویژه ای را که ارزش املایی را داشته باشد را در متن جا می اندازد حالا بچه ها متن را با کلمات ویژه کاملش می نماییند.

8. چند حرف مثل ( ب ‚ م ‚ ا ‚ د ‚ ز ‚ ی ‚ روی تخته نوشته می شود تا بچه ها با این حروف چند کلمه مثل ( بادام ‚ بز ‚ داماد ‚ میز ‚ بم ‚ دزد و ... ) که می توانند بنویسند.

9. دانش آموزان با انگشت به کمر نفر جلویی املا بنویسند.

10. املا نویسی با حروفی که یک شکل دارند و چند صدا مانند حرف " و " یا حرف " ی " بدین صورت که بچه ها هر چند کلمه ای که می توانند بنویسند که در آن ها این حرف " و " صدای واو بدهد بعد کلماتی که صدای او بدهد مثل کاهو و نیز کلمات چای.زری.مرتضی.

11. معلم از کلماتی که اکثر شاگردان آن ها را غلط نوشته اند متنی تهیه کند و از آن متن املا بگویید.

12. از دانش آموزان خواسته کلماتی بنویسند که با ( پ ) شروع شوند مثل ( پوست ‚ پوتین ) و یا به ( ز ) ختم شوند مثل ( سبز ‚ از و ... )

13. روی نمک یا ماسه از طرف شاگردان املا نوشته شود.

14. تصاویری به بچه ها نشان داده شود تا بچه ها برای هر تصویر یک جمله بنویسند و جمله کسی پذیرفته می شد که از نظر املایی درست باشد.

15. کلماتی به بچه ها داده شود تا آن ها مرتبش کنند که معنی دار شود و املایش را صحیح بنویسند.

16. متنی را املا بگوییم و بچه ها به صورت گروهی مشورت کنند و بنویسند.

17. متنی را املا می گوییم و بچه ها مجازنداگر املای کلمه را نمی دانند با مراجعه به کتاب شکل درست آن کلمه را بیابند.

18. کلمات مشکل متن املا را روی می نویسیم و سپس متنی را برای بچه ها املا می گوییم تا اگر شکل آن کلمات مشکل را نمی دانند به تابلو نگاه کنند و املای آن را بیابند.

19. یک متن کوتاه دو یا سه جمله ای را روی تابلو می نویسیم و پاک می کنیم بچه ها آن جمله را در دفترشان بنویسند.

20. یکی از صفحات مجلات رشد یا کتاب داستان را در نظر بگیرند و دور کلمه های خوانده شده خط بکشند.

21. بچه در منزل برای اولیا خود املا بگویند و املای آنها را تصحیح نمایند.

22. معلم متنی را املا بگویدو در همین حین کلمات مشکل متن را روی تابلو بنویسد.

23. یکی از دانش آموزان املا را پای تابلو می نویسد و بقيه در دفترشان می نویسند.

24. یک کلمه را بگوییم و بچه ها هم خانواده آن کلمه را  خودشان به عنوان املا بنویسند.

25. تصویری را به بچه ها نشان می دهیم تا انها جمله ای در مورد آن تصویر بنویسند.

26. هر گروه یا هر فرد متنی را برای املا تهیه کنند و به کلاس بیاورند و معلم یکی از آن متن ها را انتخاب کند و برای همه کلاس املا بگوید.

27. دانش آموزان کلمات مشکل متنی را که بناست برای آنها املا بگوییم انتخاب کرده و روی کارت بنویسید معلم از همین کلمات کارتها به بچه ها املا بگویید بعد شاگردان املای خود را از روی کارتهاییکه در اختیار دارند تصحیح نماییند.

28. از هر گروهی که می خواهیم دو یا سه کلمه پیدا کنند که صدای ( ص ‚ ث ‚ س ) داشته باشد بعد از این کلمه ها یک املای معلم ساخته می گیریم و بچه ها صدای مورد نظر را قرمز بنویسد.

29. در حین نوشتن املا بچه ها هر کلمه ای را بلد نبودند ننویسند بلکه دست بگیند و معلم آن کلمه را پای تابلو بنویسد.

30. کلمات در هم ریخته را مرتب کنند – جملات ناقص را کامل کنند – با حروف کلمه بسازند و با آن کلمه جمله بسازند.

31.براي تقويت املا دانش آموران را گروه بندي مي كنيم .از گروه ها مي خواهيم هر كدام بيست واژه مشكل را بنويسند . سپس هر گروه يك آينه را مقابل كلمات نگه مي دارند و اعضاي گروه بعدي بايد سريع واژه را تشخيص دهند . هر واژه يك نمره دارد با نظارت دبير و سرگروه ها بازي و آموزش با لذت و هيجان بسيار همراه مي شود و دانش آموزاني كه دراملا ضعيف هستند با اين روش پيشرفت مي كنند .

32. معمولا دانش آموزان درنوشتن املا كند نويس هستند براي رفع اين مشكل املا به روش خبرنگاري اجرا مي شود . به دانش آموزان فرصت پيش مطالعه درس مورد نظر را مي دهيم سپس متن درس را معمولي بامكث يك ثانيه اي مي خوانيم و دانش آموزان مي نويسند ممكن است نقطه ،تشديد ،سركش و ... نگذارند (مانند خبرنگاران )يا بد خط بنويسند هدف تنها تند نويسي است سپس متن را دوباره مي خوانيم و با دقت رفع اشكال مي كنند .مي توانيم به دانش آموزاني كه سريع و صحيح مي نويسند نمره بيشتري بدهيم

33. املا سفره اي چند متر سفره پلاستيكي يا سفره هاي يك بار مصرف را براي دانش آموزان پهن كرده و آن را قسمت ها مختلف براي دانش اموزان تقسيم مي كنيم و هر گروه كلمات مورد نظر را روي آن مي نويسند .سپس مي توان آن را روي ديوار سالن يا كلاس چند روزي نصب كرد .

20 راهبرد عملي جهت تقويت درس املا فارسي دانش آموزان ابتدايي:

1-تلفظ صحيح كلمه ها و تركيب هاي درس

2-روان و رسا خواني متن درس

3-به كاربردن كلمه هاي درس در جمله

4-تعيين تعدادي حروف جهت پيدا كردن كلماتي كه داراي اين حروف هستند ازمتن درس توسط دانش آموز

5-به كاربردن وضعيت نوشتن نقطه نسبت به شكل حروف يعني محل قرارگرفتن نقطه در پايين يا بالا و تعداد نقطه

6-به كارگيري صحيح نشانه ي تشديد در كلمات مشدد درس تا ويژگي نوشتاري اين كلمات در ذهن دانش آموزان تثبيت گردد .

7-به كارگيري حروف چند شكل و يك صدا در كلمات كه يك دسته از آن ها حرف (( س ، ص ، ث )) هستند كه در زبان فارسي يك گونه صدا دارند .

8-يادداشت كردن اشتباهات املائي دانش آموزان به منظور آموزش جبراني آن ها در فرصت هاي مناسب مانند جمله سازي

9-شناخت كلمات مخالف ، هم معني و هم خانواده هاي درس

10-دادن تمرين هاي متفاوت جهت شمارش دندانه ها

11-ساختن كلمات تركيبي جهت تقويت املاء

12-گفتن املاء پاي تخته از كلمه هايي از درس كه ارزش املائي دارند .

13-پيدا كردن املاي صحيح كلمات از روي كتاب توسط دانش آموز

14-در صورت امكان موقع تصحيح نمودن املاء ، دانش آموزان را انفرادي نزد خود فراخوانده تا به غلط املائي خود توجه كنند .

15-در قرائت املاء ، جملات از هم گسيخته و بي ربط ( كلمه به كلمه ) گفته نشود و به صورت جمله بيان شود .

16-متن املائي را كه مي خواهيم به دانش آموز بگوييم ، انتخاب مي كنيم و يك بار مي خوانيم تا دانش آموزان ارتباط معاني كلمات و مضمون كلي مطلب را درك كنند وبراي نوشتن املاء آمادگي كامل را كسب نمايند .

17-تقويت تندنويسي در بعضي از دانش آموزان

18-استفاده كردن از شيوه هاي گوناگون متن املاء

19-افزايش گنجينه لغات

20-ايجاد انگيزه در دانش آموزان نسبت به يادگيري درس املاء

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اصول و مباني املا

            مراحل آموزش نوشتن به پنج مرحله زير تقسيم مي شود:

1- آموزش نوشتن غير فعال ( رونوسي )

2- آموزش نوشتن نيمه فعال ( املا )

3- آموزش نوشتن فعال پايه يك    ( كلمه سازي )

4- آموزش نوشتن فعال پايه دو     ( حمله سازي )

5- آموزش نوشتن فعال ( خلاق )    انشا و انواع آن

با توجه به مشكل دانش آموزان در مرحله آموزش نوشتن نيمه فعال (املا) است به آموزش املا مي پردازيم. مهارت املا نويسي به معني توانايي جانشين كردن صحيح صورت نوشتاري حروف , كلمات و جمله ها به جاي صورت آوايي آنهاست . دانش آموزان بـايـد به اين مهارت دست يابند تا بتوانند بخوبي بين صورت تلفظي كلمه ها و حروف سازنـده آن ها پيـونـد مناسبي بـرقـرار كنند بدين ترتيب زمينه لازم براي پيشرفت آنان در درس هاي جمله نويسي , انشا و به طور كلي مهارت نوشتن بهتر فراهم مي شود , دانش آموزان هنگام نوشتن املا بايد نكاتي را در باره صداهايي كه بوسيله معلم در قالب كلمات و جمله ها بر زبان جاري مي شود رعايت نمايند :

  آنها را خوب بشنوند + تشخيص دقيق كلمه + ادراك كلمه

ب) آنها را خوب تشخيص دهند + يادآوري و مجسم ساختن تصوير + بازشناسي كلمه صحيح در ذهن.

ج) آنها را درست بنويسند + نوشتن صحيح حروف سازنده كلمه + بازنويسي كلمه و توالي مناسب آنها.

اشكالات املايي دانش آموزان كه از ديدگاه زبان شناختي بر اثر اشكالات رسم الخطي , تاثير لهجه و گويش محلي دانش آموزان و فرايندهاي آوايي حذف , تبديل , افزايش و قلب به وجود مي آيند از ديدگاه روان شناختي از موارد زير سرچشمه مي گيرند :

الف) ضعف در حساسيت شنوايي , مثال : ژاله -  جاله

ب) ضعف در حافظه شنوايي , مثال جا انداختن كلمات

ج) ضعف در حافظه ديداري , مثال حيله – هيله

د) ضعف در حافظه توالي ديداري , مثال مادر – مارد

هـ) قرينه نويسي , مثال ديد –

و) وارونه نويسي , مثال ديد -

ز) عدم دقت , مثال : گندم – كندم

ح)نارسا نويسي , مثال رستم – رسم

روش تدريس املا

املا واژه اي است عربي و معناي آن نوشتن مطلبي است كه ديگري بگويد يـا بخـوانـد . درس املا در بـرنـامـه آمـوزشـي دوره ابتدايي اهداف زير را در بر مي گيرد.

1- آموزش صورت صحيح نوشتاري كلمه ها و جمله هاي زبان فارسي

2- تشخيص اشكالات املايي دانش آموزان و رفع آنها

3- تمرين آموخته هاي نوشتاري دانش آموزان در رونويسي.

بديهي است با نوشتاري كه با غلط هاي املايي همراه باشد ارتباط زباني بين افراد جامعه بخوبي برقرار نمي شود . بنابراين , لزوم توجه به اين درس كاملاً روشـن اسـت عـلاوه بـر اهـداف فـوق , امـلا نـويسي , دانـش آمـوزان را يـاري مي كند تا مهارت هاي خود را در زمينه هاي زير تقويت نمايند.

      1- گوش دادن با دقت

2- تمركز و توجه داشتن به گفتار گوينده ( معلم )

3- آمادگي لازم براي گذر از رونويسي ( نوشتن غيرفعال ) جمله نويسي و انشا (نوشتن فعال)

نكات برجسته روش آموزش املاي فارسي :

1- توجه بيشتر به وجه آموزشي درس املا نسبت به وجه آزموني آن

2- انعطاف پذيري در انتخاب تمرينات  در هر جلسه املا

3- توجه به كلمات به عنوان عناصر سازنده جمله هاي زباني

4- ارتباط زنجير وار املاهاي اخذ شده در جلسات گوناگون

معيارهاي ارزشيابي

عناصر ديگر روش آموزش املا را به صورت زير هم ميتوان مرحله بندي كرد :

گام اول, انتخاب متن املا  و نوشتن آن روي تخته سياه و خواندن آن

گام دوم , قرائت املا توسط معلم و نوشتن آن توسط دانش آموزان

گام سوم , تصحيح گروهي املاها و تهيه فهرست خطاهاي املايي

گام چهارم , تمرينات متنوع با توجه به اولويت بندي اشكالات املايي استخراج شده.

 

گام اول , انتخاب متن :

در انتخاب متن املا به موارد زير توجه شود :

- متن مورد نظر حاوي جمله باشد و از انتخاب كلمه به تنهايي خودداري شود.

- كلمات سـازنـده جمـلات متـن از حـروفـي تشكيل شده باشند كه قبلاً تدريس شده اند.

- كلمات خارج از متن كتاب هاي درسي , از 20 درصد كل كلمات بيشتر نباشد.

- علاوه بر جملات موجود در كتاب هاي درسي , با استفاده از كلمات خوانده شده , جملات ديگري هم در نظر گرفته شوند .

- در هر جلسه از كلماتي كه در جلسات قبلي براي دانش آموزان مشكل بوده اند نيز استفاده شود تا بتوان درجه پيشرفت شاگردان را اندازه گيري كرد.

گام دوم

معلم متن املا را از روي تابلو پاك كرده , پس از آماده شدن دانش آموزان , آن را با صدايي بلند و لحني شمرده و حداكثر تا دو بار قرائت مي كند . البته هنگام قرائت متن املا از خواندن كلمه به كلمه خودداري كرده , متن را به صورت گروههاي اسمي و فعلي يا جمله كامل قرائت مي كند تا دانش آموزان با بافت جمله و معناي آن آشنا شوند . متن املا را با سرعت مناسب تكرار مي كند تا كند نويسان هم , اشكالات خود را بر طرف نماند .

 

گام سوم

اين گام با مشاركت كامل دانش آموزان انجام مي شود و معلم بدون اشاره به نام آنان تك تك املا ها را بررسي و مشكلات را استخراج مي كند . به اين ترتيب كه معلم املاي اولين دانش آموز را در دست مي گيرد و به كمك دانش آموز كلمات ياد شده را رونويسي مي كند. سپس املاي دومين , سومين و .... در دست مي گيرد و به كمك همان دانش آموز يا دانش آموز ديگري , صورت صحيح غلط هاي املايي را روي تابلو ثبت مي كند . البته هر جا كه غلط ها تكراري بودند جلوي اولين مورد آن يك علامت ( مثلاً * ) مي زند . در پايان با شمردن غلط ها , اشكالات املايي دانش آموزان را اولويت بندي مي كند .

گام چهارم

در ايـن گام معلـم با توجه به مهمترين و پر تعداد ترين اشكالات املايي دانش آموزان با بكار گيري انواع تمرينات حرف نويسي و كلمه نويسي و همچنين تمرينات كلمه سازي و جمله سازي به تقويت توان نوشتاري دانش آموزان مي پردازد .

راههاي پيشنهادي براي تقويت املايي دانش آموزان ضعيف

با مطالعه اطلاعات جمع آوري شده در جلسه شوراي معلمان جهت تقويت املا با پيشنهادات متعدد همكاران مواجه شديم كه در ذيل فهرست وار آورده ايم .

- دقت به مشق ( رونويسي ) و تصحيح غلط ها و رعايت خط زمينه

- توجه به دست ورزي در دوره آمادگي

- مطمئن شدن از شناخت حروف الفباي فارسي

- بررسي دقيق تكليف شب در خانه

- توجه بيشتر به دانش آموزان كند نويس

- پرهيز از حركات اضافي موقع گفتن املا

- استفاده از دانش آموزان ممتاز براي روخواني و تكرار و تمرين در كلاس

- توجه به نوع نشستن

- استفاده از كارت تند خواني

- تركيب صامت و مصوت

- اطمينان از تلفظ صحيح حروفات توسط دانش آموزان

-        تصحيح املا توسط خود دانش آموزان  و . . . .

كه قرار شد تعدادي از پيشنهادهاي همكاران در مورد دانش آموزاني كه در املا ضعيف هستند اجرا شود . از جمله آموزش حروفاتي كه دانش آموزان در آن اشكال دارند ( قبل از گفتن املا )  - يادداشت غلط هايي كه بيشتر دانش آموزان از آن دارند – دقت در مشق دانش آموزان .

روش های موثر در کاهش اختلالات املایی

در هر جلسه ی املا دانش آموزانی وجود دارند که در درس املا دچار مشکل بوده و گاهی با روشهای غیر منطقی از سوی خانواده یا معلم مربوطه مواجه می شوند .

برای دستیابی به یک راه حل ساده ابتدا مشکلات متعدد را یادداشت نموده و سپس به بررسی علل آن اشتباهات می پردازیم .

در زیر اشکالات املا و طرز صحیح نوشتن آن و نوع اشتباه در املا مشخص شده است :

 

 

 

منابع

1-      جي . پي ، ميلر ، نظريه هاي برنامه ريزي درسي، محمود مهر محمدي (1379) ،انتشارات سمت

2-      ذوالفقاري ، حسن و ديگران (1381) راهنماي تدريس فارسي ابتدايي ، دفتر برنامه نويسي و كتب درسي

3-      راهنماي تصحيح املا بخشنامه ي 130

4-      زند ، بهمن (1381) روش تدريس زبان فارسي در دبستان ، انتشارات سمت، تهران

5-      صفاپور، عبدالرحمان (1378) راهبرد هاي آموزشي مهارتهاي زباني ، انتشارات مدرسه

6-      لوي. الف ، فريده مشايخ (1379) ، انتشارات مدرسه، چاپ چهاردهم برنامه ريزي درسي مدارس

       7.  http://amozesheb.blogfa.com

      8. کارشناسی آموزش ابتدایی تیران و کرون

      9. اقدام پژوهي علي اكبر ادهم ماراللو

   10.  روش تدريس فارسي , ويژه دانشجويان مراكز تربيت معلم

11.  مجله رشد آموزش ابتدايي ماههاي دي و بهمن 82

12.  دفتر شوراي معلمان مدرسه اميد انقلاب يك سال 82

http:// yahya2008.blogfa.com .13

14. http://hamyari200.mihanblog.com

 

جمع بندي و ارائه ي مدل هاي آموزشي املا

در اين گزارش علمي 7 نظرية برنامه ريزي درسي مورد بحث وبررسي قرارگرفت در بررسي نظريه ها سعي  بر آن بوده كه جنبه هاي كاربردي آن ها انتخاب گردد . نظريه ها، به فرآيند آموزش و برنامه هاي درسي از ديدگاه خاصي توجه مي كنند. بنابراين از ديد هر نظريه عناصر ياددهي – ياد گيري به گونه اي خاص تفسير مي گردند و تأكيدات آنها نيز بر مواردي از عناصر نظام آموزشي است . لذا به تبع هر نظريه روشهاي آموزشي ، محتواي درس ها و ارزشيابي به گونه اي خاص تغيير مي يابند . در اين مقاله تلاش مي گردد تظريه ها ي بحث شده را دريكي از برنامه هاي درسي ((ديكته )) بكار بگيريم . قبل از آن به هفت رويكرد ياد گيري و برنامه درسي به صورت كلي بر اساس نظريه ها پرداخته مي شود :

رويكرد اول :تسلط يافتن دانش آموزان به موضوعهاي درسي پايه و ديسيپلين ها در برنامة درسي مورد تأكيد است . در مقطع ابتدائي  به مهارتهاي پايه اولويت اول و تربيت بدني ، مطالعات اجتماعي و هنر در اولويت دوم توجه مي گردد . در دبيرستان دانش آموزان به مطالعة ديسيپلين هاي پايه مانند رياضي ، علوم تجربي ، زبان وتاريخ مي پردازند   .

رويكرد دوم : اين رويكرد متكي بر يك مفهوم پردازي رشد گرايانه بوده و مبتني بر اين فرض است كه افرادمراحل مشخصي را در فرآيندرشد پشت سر مي گذارند عدم اطلاع معلمان و بر نامه ريزان از مراحل، ياد گيري را دچار مشكل مي كند .

رويكرد سوم : در اين رويكرد دانش آموز به طوراساسي يك موجود اخلاقي تلقي

مي شود و به دانش آموز به منزلة جزئي از بستر اجتماعي  بزرگتر نگريسته مي شود .

پس بايد مهارتهايي را كسب نمايد تا بتواند در اين بستر اجتماعي نقش و مشاركت داشته باشد .

رويكرد چهارم : در اين رويكرد به كسب قابليت هاي خاص به وسيله دانش آموزان تأكيد مي شود. در اين رويكرد ياد گيري برنامه هاي درسي به واحد هاي كوچك و قابل دفاع تقسيم مي شوند. تا دانش آموزان بتوانند به مهارتهاي گوناگون تسلط پيدا كنند .

آموزش برنامه اي و آموزش انفرادي از عمده ترين روشهاي ياد گيري است . ارزشيابي از آموخته ها به وسيلة آزمون هاي ملاك- مرجع امكان پذير مي باشد .چون ميزان دستيابي دانش آموزان به قابليتها را مي سنجد . برنامه درسي معمولاً بصورت بسته يا كيت ارائه مي شود .

رويكرد پنجم : اين رويكرد نگرش كل گرايانه به فراگيران دارد . تلاش مي شود تماميت وجودي فراگيران شامل ابعاد فيزيكي ، عاطفي ، عقلاني ، زيبا شناختي ، اخلاقي و روحاني  رشد و  توسعه يابند . معلمان تلاش مي كنند تفكر تحليلي و تفكر شهودي را به يكديگر تلفيق نمايند .

رويكرد ششم : تأكيد اصلي اين رويكرد بر رشد مهارتهاي عقلاني است ، اين رويكرد فرآيند مدار مي باشد . زيرا تلاش مي گردد تعدادي ازمهارتهاي شناختي را تسهيل نمايند . از مهارتهاي حل مسأله جهت اعتماد به نفس در تجزيه و تحليل مسايل و ارزشيابي استفاده مي شود. برنامه هاي درسي طيف گستردهاي از شبيه سازي ها و بازي هاست كه تفكر را ترغيب مي نمايند .

رويكرد هفتم : پرورش خود پندارمثبت فردي و مهارتهاي بر قراري ارتباط با ديگران تكيه اصلي بر رشد شخصي ودرهم تنيدگي فردي است . اين رويكرد با استفاده از تجربه هاي آموزشي و تمرين هاي گوناگون تلاش مي كند احساس سلامت و خوشامد عاطفي را در فرد پرورش دهد . از مدرسه و كلا س به منزلة مكاني جهت فراهم كردن تجربه هاي حياتي و غنا بخش استفاده مي گردد .

نظريه ها، ديدگاه كلي و ساختاري رادر برنامه هاي آموزشي مطرح مي سازند ،رويكردها

روشهاي بكار گرفته در نظريه هاست و سمت وسويي كه نسبت به اموردارند را تعيين مي كنند. در اين گزارش ابتدا نظريه ها  و سپس رويكرد هاي آنها بررسي شد. در اين قسمت  سعي مي شود .مفاهيم و مطالب گفته شده به يكي از برنامه هاي درسي ارتباط داده مي شود . از ميان فهرستي از برنامه ها ي درسي , املا نقش اساسي در سرنوشت تحصيلي دانش آموزان دارد واز آغاز تحصيل تا پايان به دانش آموزان آموزش داده مي شود. بدين جهت اين مادة درسي انتخاب مي گردد. همچنين برنامة مشخصي براي آموزش آن اعمال نمي گردد . از ميان مقاطع تحصيلي دورةابتدايي مد نظر مي باشد .و تلاش مي گردد كه اين برنامة درسي باتوجه به نظريه ها ورويكردها نقد وبررسي شود.

 

نظريه ي شرطي كنشگر بر تقويت كننده ها در شروع آموزش تاكيد مي ورزد. در اين نظريه  ، آموزش بايستي به گام هاي كوچك تقسيم گردد. بنابر اين در آموزش املا ابتدا بايد از حروف و كلمه برنامه را آغاز كرد يعني بايستي دانش آموزان در ابتدا به تكميل حروف افتاده از يك كلمه اقدام نمايند سپس به تكميل دو حرف كلمه و در  پايان شكل كلي كلمه را بنويسند. در نظريه ي ديسيپليني روخواني از روش هاي اصلي براي آموزش است. بر اساس اين نظريه در آموزش املا ابتدا دانش آموزان در خواندن كلمات مهارت لازم را پيدا كنند سپس بتوانند آن كلمه را بنويسند. نظريه ي اجتماعي به آموزش مستقيم مفاهيم از معلم و كتاب به دانش آموزان تاكيد مي كند دانش آموزان از طريق الگو برداري و تقليد مفاهيم را ياد مي گيرند ، براي آموزش املا بر اساس اين نظريه بايستي كلمات به دانش آ,وزان ارائه شود و سپس آنها با نگاه كردن و تقليد بتوانند كلمه را بنويسند.

نظريه ي فرا شناختي آموزش را به صورت فرايند محوري و از جز به كل طراحي مي كند بنابراين در آموزش املا به كوچكترين عنصر آن يعني حروف تاكيد كرد و سپس با تركيب آنها به كلمات رسيد. در نظريه ي انسان گرايانه بر انگيزه هاي دروني تاكيد مي شود و مطالب و موضوعات بايد در فرا خور حال دانش آوزان باشند بنابراين در آموزش املا از كلمات آشنا و آسان برنامه را آغاز كرد .

نظريه ي ماوراي فردي به تجسم و تمركز يابي فعاليت هاي حركتي تاكيد مي كنند بنابراين در آموزش املا ابتدا دانش آموزان كلمه را در ذهن خود تجسم كنند و سپس با چشمان بسته آن را در هوا بنويسند سپس به تمرين نوشتن در دفتر خود بپردازند.

بر اساس توضيحات داده شده مدل كلي آموزش املا مبتتي بر نظريه هاي يادگيري به شرح زير ارائه مي گردد:

مدل كلي آموزش املا مبتتي بر نظريه هاي يادگيري

 

 

 

 

از جز به كل                                                                            كلي          

 

 

 

نظريه ي شرطي كنشگر                                                        نظريه ي اجتماعي

 

 

 

نظريه ي فرايندشناختي                                                      نظريه ي فرا ديدگاهها 

 

 

 

نظريه ي رشد گرا                                                              نظريه ي ديسيپليني 

        

 

نظريه ي انسان گرايانه                                                         نظريه ي ما وراي فردي

 

 

مدل از جز به كل:

 

اين مدل  براساس نظريه هاي يادگيري فرايند شناختي،رشدگرا، انسانگرايانه ،شرطي كنشگر طراحي شده است .در اين نظريه ها روند آموزش از جز به كل بوده وهر برنامه آموزشي بايستي از عناصر و اجزا شروع و به هيات كلي منجر گردد.لذا مراحل اين مدل به شرح زير است:

الف – تكميل يك حرف در كلمه (حرف مورد نظر در كلمه كم رنگ نوشته شده باشد)

ب – نوشتن يك حرف حذف شده از يك كلمه(در اوايل كار ،بهتراست حرف حذف شده در آخر كلمه باشد)

ج- نوشتن يك بخش يا سيلاب حذف شده از يك كلمه،در اين مرحله ابتدا با كلماتي كه هر بخش آن به صورت جدا از هم نوشته مي شوند كار آغاز مي گردد مثل:

(آـ مد) (باـدام)و.....

دـ ارائه دو نوع نگارش از يك كلمه كه يكي درست و ديگري نادرست در يك كارت و  تشخيص آن توسط دانش آموزان ،كلمه نادرست مي تواند در تعداد دندانه، نوع حرف ونقطه به صورت غلط نوشته شود.

          تاب – طاب                                    بست ـ ثست

 

    سسارا  - سارا                                           مدرسع - مدرسه

 

                       

 

 

 

 

 

 

مدل كلي:

رويكرد اساسي در اين مدل ( نگاه كن،ياد بگير ،بنويس) مي باشد.بر اساس اين مدل در آموزش مفاهيم و موضوعات درسي نبايستي آن را به اجزاي كوچكتر تقسيم كرد ،  بلكه آموزش بصورت مستقيم و كلي صورت گيرد(گشتالتي).

مراحل مدل كلي:

الف – ارائه ي كارت هايي به دانش آموزان كه هم تصوير و هم نوشته در آن  باشد.

 

 

ب- خواندن كلمه به كمك تصوير (سه بار)

ج – حذف تصوير و ارائه شكل نوشته اي كلمه و خواندن آن

      

                                                 درخت

 

د – نوشتن كلمه از طريق تجسم ذهني ( نوشتن كلمه در هوا با چشمان بسته )

ه – نوشتن كلمه در دفتر و تمرين و تكرار آن

تعريف املا:  ((املا به معني جانشين ساختن صحيح صورت نوشتاري كلمات حروف به جاي صورت آواي آنهااست. )) (زند , 1378 ص 149 )

اهداف درس املا در دوره ي ابتدايي :

1-      آموزش نوشتن كلماتي كه مورد احتياج دانش آمو.ز است

2-      ارزشيابي از آموخته هاي دانش آموزان

3-      افزايش خزانه لغات دانش آموزان

4-      آموزش شيوه نگارش حروف وكلمات

 با توجه به اهداف در ياد گيري املا ي  يك كلمه سه عامل موثرمي باشد :

الف- شنيدن  ب- ديدن وتجسم ذهني كلمه  ج- نوشتن كلمه

باتوجه به اين سه عامل زماني دانش آموز كلمه را به درستي خواهد نوشت كه آن كلمه را خوب بشنود , بتواند در ذ هن خود آن را تجسم كند و در نهايت كلمه را بنويسد (حركتي)

 در زير توالي آن توضيح داده مي شود:

الف – شنيدن كلمه            تشخيص دقيق كلمه                            تدراك كلمه

ب- تشخيص كلمه           يادآوري و مجسم ساختن تصاوير             بازشناسي كلمه صحيح در ذهن

ج- نوشتن درست كلمه         نوشتن صحيح حروف سازنده كلمه             بازنويسي كلمه و توالي مناسب آنها

بطور خلاصه مدل نگارش كلمات دراملا عبارت از:

ادراك كلمه                      باز شناسي كلمه                                  باز نويسي كلمه

هر يك از اين توالي در مدل، مربوط به يك يا چند فرآيند ذهني است،

 ادراك كلمه مربوط به حافظه شنيداري و تميز شنيداري است . بازشناسي كلمه مربوط به حافظة ديداري وتوالي ديداري است. و باز نويسي كلمه مربوط به حافظه حركتي است. باتوجه به مطالب ارائه شده مدل آموزشي املا به شرح زير ارائه معرفي مي گردد:

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                         

 

 

بر اساس مدل ارائه شده كليه برنامه هاي آموزشي املا بايستي به سه ركن آن يعني ادراك , بازشناسي و بازنويسي توجه كنند . بررسي نقادانه برنامة درسي املا در دورة ابتدايي مؤيد اين نكته است كه برنامه هاي درسي تنها برباز نويسي محدود بوده و دو بعد ديگر چندان مورد توجه نيست لذا برنامه هاي درسي املا از وجه آموزشي به وجه آزموني تبديل شده است . برنامة درسي مبتني بر اين مدل كه هر سه ركن را شامل شود . براساس الگوي معرفي مي شود :

الگوي برنامة درسي املا

1-      انتخاب متن املا و نوشتن آن روي تخته كلاس و خواندن آن توسط دانش آموزان

2-      پاك كردن متن از تخته و قرائت آن توسط معلم ونوشتن آن توسط دانش آموزان

3-      تصحيح املا به صورت گروهي (( توسط خود دانش آموزان ))

4-      استخراج فهرست خطاهاي ديكته اي

5-      تمرين , توضيح و آموزشي بر مبناي عمده ترين غلطهاي املايي , توضيح اينكه غلطهاي املايي هر جلسه مبناي آموزشي براي جلسه بعدي املا قرار مي گيرد .

مهمترين محاسن اين الگو عبارت از:

1-      توجه به بعد آموزشي املا ، چون در مراحل پنجگانه بالا هدف آزمون نيست

2-      انعطاف پذ يري در متن املا

3-      توجه به سه ركن برنامه درسي املا از طريق ديدن متن , خواندن آن و بازشناسي و ياد آوري

4-      كاهش مشكلات و خطاهاي ديكته اي دانش آموزان , بتدريج با اجراي كامل برنامه

5-      كاهش اضطراب و ترس دانش آموزان از برنامه هاي درسي ديكته

6-      ايجاد اعتماد به نفس در دانش آموزان براي نگارش كلمات

7-      چون خطاهاي ديكته اي توسط خود دانش آموزان با راهنمايي معلم استخراج مي شوند . لذا دانش آموزان در رفع آن مصمم مي شوند

لازم به توضيح است كه از تعداد جلسات اختصاص يافته در طول هفته به عنوان مثال 3جلسه مي توان 2 جلسة آن را براي آموزش و 1 جلسة آن براي ارزشيابي و آزمون اختصاص داد. اجراي اين الگودر سال تحصيلي 83 –1382 در بيش از6 كلاس دورة ابتدايي مدارس روستايي كه عمده تا ً داراي مشكلات خاصي دراملا بودند نشان داد كه الگو در كاهش مشكلات املاي بیش از 80 درصد موفق بوده است. متن املا بايستي از كلمات آشناي دانش آموزان انتخاب شود و به تدريج درجلسات بعدي به كلمات دشوار بينجامد . مرحله اول اين الگو نسبت به ساير مراحل آن از اهميت بيشتري برخوردار است

زيرا براي درست نويسي كلمه لازم است كه دانش آموز بتواند كلمه را بدرستي بخواند و تلفظ آن بدرستي ياد بگيرد ،تا آن را درك نمايد. نوشتن متن املا و خواندن آن توسط معلم و دانش آموزان كلاس در بازشتاسي و حافظه ديداري براي بازخواني كلمه بسيار مؤثر مي باشد . چون الگو بر پايه آموزش املا طراحي شده است لذا توصيه مي شود كه از نمره دادن به دانش آموزان خودداري شود و ارزشيابي از كمي و عددي به كيفي تغيير يابد . واين فرآيند تا زماني ادامه يابد كه غلط هاي املايي به حداقل برسد. نمره دادن به املا بر اساس اين الگو تنها در املاي امتحاني پيشنهاد مي شود . نكتة قابل توجه ديگر كلاس بايستي از حالت سنتي خود به كارگاه آموزشي تبديل شود و همة فراگيران در نقش ياد گيرنده و ياد دهنده باشند وتعامل هاي بين فردي گسترش يابد .

براي قرائت متن املا با توجه به اينكه متن چندين بار خوانده شده و توضيحاتي توسط معلم بر آن داده شده است . توصيه مي شود هر بند از متن املا فقط دوبار تكرار شده و مدت زمان تقريرمتن حداكثر 25 دقيقه باشد ، حداكثر متن املا در هر جلسه بر اساس توان دانش آموزان و نوع متن از لحاظ دشواري كلمات و عبارات، متغير مي باشد . ولي به جهت هماهنگي مقدار متن املا در پايه هاي مختلف بدين شرح پيشنهاد مي شود :

1-      براي كلاس اول ابتدايي – در نيمسال اول 8 جمله حداكثر 35 كلمه ودر نيمسال دوم 10 جمله حداكثر 40 كلمه

2-      براي كلاس دوم ابتدايي حد اكثر10 سطر حدود 100 كلمه

3-      براي كلاس سوم ابتدايي حداكثر 12 سطر حدود 120 كلمه

4-      براي كلاس چهارم و پنجم ابتدايي  حداكثر 15 سطر حدود 150 كلمه

براي درك بهتر كلمات , گاهي نياز است كه كلمه براي دانش آموزان به همراه تصوير آموزش داده شود. همچنين براي تجسم ذهني يك كلمه بهتر است دانش آموزان آن را با انگشت خود در هوا بنويسند. براي ياد گيري بهتر مي توان تمرينات فرعي ديگري همچون دنباله نويسي و كامل كردن كلمات ناقص نوشته شده ، تعيين تعداد حروف كلمه، تعيين تعداد نقطه ها ، دندانه ها و..... انجام داد. براي تصحيح املا در اين الگو بايستي كلمات مشكل در تخته نوشته شود و سپس دانش آموزان با كنترل و نظارت معلم متن خود دا با آن مطابقت نموده و غلط هاي خود را استخراج نمايند. اين مورد مي تواند با عوض كردن دفاتر ديكته و يا تصحيح توسط يك عدة خاص از دانش آموزان انجام شود.

در پايان معلم به كمك دانش آموزان مهمترين مشكلات ديكته اي آن جلسه را در تخته كلاس نوشته و به دانش آموزان در آن مورد آموزش مي دهد.چنانچه وقت آن جلسه اجازه ندهد مي توان آموزش را به جلسه بعدي موكول كرد .

منابع

1-      جي . پي ، ميلر ، نظريه هاي برنامه ريزي درسي، محمود مهر محمدي (1379) ،انتشارات سمت

2-      ذوالفقاري ، حسن و ديگران (1381) راهنماي تدريس فارسي ابتدايي ، دفتر برنامه نويسي و كتب درسي

3-      راهنماي تصحيح املا بخشنامه ي 130

4-      زند ، بهمن (1381) روش تدريس زبان فارسي در دبستان ، انتشارات سمت، تهران

5-      صفاپور، عبدالرحمان (1378) راهبرد هاي آموزشي مهارتهاي زباني ، انتشارات مدرسه

6-      لوي. الف ، فريده مشايخ (1379) ، انتشارات مدرسه، چاپ چهاردهم برنامه ريزي درسي مدارس

       7.  http://amozesheb.blogfa.com

      8. کارشناسی آموزش ابتدایی تیران و کرون

      9. اقدام پژوهي علي اكبر ادهم ماراللو

   10.  روش تدريس فارسي , ويژه دانشجويان مراكز تربيت معلم

11.  مجله رشد آموزش ابتدايي ماههاي دي و بهمن 82

12.  دفتر شوراي معلمان مدرسه اميد انقلاب يك سال 82

http:// yahya2008.blogfa.com .13

14. http://hamyari200.mihanblog.com

 

 

1 –B.F.skinner

2  -operant conditioning

3 -counter  conditioning

[1][1] -exposition

نوشته شده توسط افشین پا آ هو در 21:38 |  لینک ثابت   •  آرشیو نظرات